SKOLIOZA – czym jest i jak ją leczyć? 

skolioza

Schorzenie to często nazywane jest bocznym skrzywieniem kręgosłupa. Jest to jednak spłycanie problemu, ponieważ do zaburzeń dochodzi na trzech płaszczyznach, nie wyłącznie czołowej. Na czym właściwie polega skolioza, jak zaobserwować pierwsze objawy i jaką leczyć?

 

Skolioza – co to jest?

Skolioza to schorzenie kręgosłupa, do zaburzeń dochodzi w trzech płaszczyznach:

  • poprzecznej – rotacja kręgów,
  • czołowej – zmiana wielkości krzywizn w kierunku bocznym,
  • strzałkowej – kifoskolioza (w kierunku przód-tył).

W obrazie klinicznym można zaobserwować skrzywienie boczne, asymetrię pomiędzy lewą, a prawą stroną, rotację kręgów, w skłonie do przodu w odcinku piersiowym kręgosłupa uwidocznienie garbów żebrowych (test Adamsa), natomiast w lędźwiowym- wału lędźwiowego.

By mówić o skoliozie wartość kątowa skrzywienia wyliczona na podstawie badania RTG powinna przekroczyć 10 stopni. W sytuacji, kiedy kąt skrzywienia jest poniżej 10 stopni (wg Cobba) wówczas mówimy o postawie skoliotycznej!

 

 

Skolioza to choroba wielonarządowa

Często rozwija się wraz ze wzrostem dziecka, co w początkowej fazie może być trudno dostrzec. Zdarza się, że zmiany zachodzące w organizmie diagnozowane są późno, gdy skolioza wywiera wpływ na tkanki miękkie i na narządy wewnętrzne. Jej objawy często nie są charakterystyczne, a pacjenci z podobnymi zaburzeniami mogą odczuwać zupełnie inne problemy.

Dlaczego można mówić o wielonarządowości skoliozy? Wywiera ona istotny wpływa na m.in:

  • deformacje w obrębie klatki piersiowej,
  • patologie w obrębie tkanek miękkich,
  • funkcjonowanie narządów wewnętrznych (np. serce lub płuca).

Warto zwrócić uwagę na fakt, iż skolioza ma wpływ również na psychikę pacjenta. Niestety, fakt ten jest często pomijany podczas leczenia.

 

Najwcześniejsze objawy skoliozy

Gdy mamy do czynienia ze skoliozą u dzieci, najczęściej pierwsze objawy kliniczne obserwowane są przez rodziców. Jakie w takim razie objawy zauważają?

Najczęstsze z nich to:

  • asymetryczne ustawienie łopatek i ramion np. uniesienie oraz wysunięcie barku,
  • uwidoczniony garb żebrowy po jednej stronie ciała, zauważalny podczas skłonu w przód,
  • asymetryczne trójkąty w talii,
  • uwidocznione uwypuklenie na wysokości kręgosłupa lędźwiowego (wał lędźwiowy) po jednej stronie, zauważalne podczas skłonu w przód.

 

Objawy zaawansowanej skoliozy

Wraz z postępem schorzenia, pojawiają się dodatkowe objawy. W zaawansowanej skoliozie są to:

  • uczucie osłabienia, a nawet drętwienia kończyn dolnych,
  • dolegliwości bólowe wywołane przeciążeniem tkanek miękkich (niezrównoważona praca mięśniowo-powięziowa), ograniczeniami w ruchomości stawów, uciskiem na korzenie nerwowe kręgosłupa, najczęściej w odcinku szyjnym, bądź lędźwiowym,
  • problemy z oddychaniem,
  • niefunkcjonalny chód, który wynika z postępującej kompensacji a w efekcie zaburzeń koordynacji,
  • w skrajnych przypadkach może dochodzić do chronicznego uczucia zmęczenia, a także niewydolności krążeniowo-oddechowej na skutek zmiany objętości płuc oraz zmiany pozycji serca.

 

Rodzaje Skoliozy

Możemy wyróżnić wiele rodzajów, a także podrodzajów skoliozy. Klasyfikuje się ją w zależności do tego, w jakim momencie się pojawia, jaki jest jej charakter, stopień zmian, czy ich przyczyna. Najczęściej jednak mamy do czynienia ze skoliozami idiopatycznymi o nieznanej etiologii.

 

Podział ze względu na wiek zdiagnozowania

Schorzenie to możemy podzielić ze względu na moment, w którym zostało zdiagnozowane. Kluczową kwestią mówiąc o wieku dziecka jest uwzględnienie jego wieku kostnego. Ten określa się za pomocą testu Rissera na podstawie badań obrazowych. Wiek dziecka jest istotną kwestią w postępowaniu terapeutycznym. Wyróżniamy:

  • skoliozę niemowlęcą – dzieci poniżej trzeciego roku życia;
  • skoliozę dziecięcą – dzieci między trzecim rokiem życia, a przed okresem dojrzewania;
  • skoliozę młodzieńczą – dzieci starsze, do szesnastego roku życia,
  • skoliozę dorosłych – rozpoznanie następuje po zakończonym okresie wzrostowym.

Podział ze względu na przyczynę

Skoliozę możemy także rozróżnić ze względu na przyczynę jej występowania.

  • Skolioza wrodzona, występuje bardzo rzadko. Diagnozowana jest najczęściej w krótkim czasie od narodzin, a główną jej przyczyną są wrodzone wady kręgosłupa.
  • Skolioza nerwowo-mięśniowa jest typowa dla osób, u których dochodzi do znacznego osłabienia/porażenia mięśni zwłaszcza głębokich i przykręgosłupowych. Konsekwencją tego jest pojawienie się dużych dysproporcji w pracy mięśni powodujących skrzywienie osi kręgosłupa. W tym przypadku, często przyczyna może mieć podłoże neurologiczne (np. mózgowe porażenie dziecięce, dystrofia mięśniowa).
  • Skolioza zwyrodnieniowa, zauważa się ją zazwyczaj u osób, które ukończyły 40-ty rok życia i mają rozwinięte zmiany zwyrodnieniowe krążków międzykręgowych i innych struktur okołostawowych. Ma to wpływ na zaburzenie biomechaniki kręgosłupa, a co za tym idzie powstania niestabilności i niewydolności. Problemy te przyczyniają się do szybkiego rozwoju skrzywień. Warto dodać, iż najczęściej skolioza zwyrodnieniowa dotyka kobiet z osteoporozą.
  • Skolioza idiopatyczna to najczęstsza grupa, przyczyna powstania choroby w tym przypadku nie jest znana. Często obserwuje się ją u dzieci, które są w okresie wzrostu. Może jednak ujawnić się też nagle u osób, które nigdy nie miały problemów z kręgosłupem.

Przyczyny i czynniki wpływające na wystąpienie skoliozy

Wyróżnia się wiele przyczyn, które mogą powodować powstawanie zaburzeń. Można do nich zaliczyć np. wrodzone zmiany strukturalne kręgów kręgosłupa, co w efekcie prowadzi do zaburzeń biomechaniki kręgosłupa. Wpływ ma także znaczna nierównowaga mięśniowo-powięziowa. Niestety, w wielu przypadkach nie można jednoznacznie stwierdzić, co jest bezpośrednią przyczyną skoliozy.

Do czynników predysponujących do jej występowania możemy zaliczyć:

  • predyspozycje genetyczne,
  • zaburzenia narządu ruchu i zmiany w obrębie ośrodkowego układu nerwowego,
  • bardzo szybki i gwałtowny przebieg procesu wzrostu,
  • u dziewcząt okres pokwitania.

Jak skutecznie diagnozować skoliozę?

Szybkie rozpoznanie skoliozy, może zwiększyć szanse na jej skuteczne leczenie. W tym celu należy wykonać szereg testów klinicznych, ocenić zakresy przyrządami medycznymi i dokonać oceny radiologicznej.

Test Adamsa w diagnozie skoliozy

Podstawowym testem, któremu poddaje się pacjenta z podejrzeniem skoliozy, jest test Adamsa. Można wykonać go samodzielnie, warto jednak powierzyć to zadanie wykwalifikowanemu specjaliście. Wtedy będziemy mieć gwarancję, że test przeprowadzony został prawidłowo.

Pacjent wykonuje skłon w przód. Wtedy należy dokonać obserwacji linii kręgosłupa. W powyższej pozycji zwracamy uwagę na wyrostki poprzeczne kręgosłupa oraz linię żeber. Sprawdzamy, czy są względem siebie równe i symetryczne. Ważne, aby sprawdzić także czy nie występuje rotacja w obrębie tułowia.

W początkowej fazie skoliozy nie zauważa się najczęściej nieprawidłowości, ponieważ są one niewielkie. Terapeuta zajmujący się terapią skolioz jest jednak w stanie uchwycić nawet drobne nieprawidłowości wykonując test Adamsa.

W gabinecie fizjoterapeuty, test Adamsa wykonywany jest przy użyciu specjalnych przyrządów, które dają miarodajny wynik m.in. skoliometra. Terapeuta wykonuje także szereg innych badań i testów, które pomagają ocenić symetrię ustawienia poszczególnych części ciała względem siebie. Aby potwierdzić diagnozę, niezbędne jest wykonanie zdjęcia radiologicznego. Zobaczymy na nim wiek kostny, stopień skrzywienia (na podstawie kąta Cobba) oraz ewentualne nieprawidłowości w obrębie tkanki kostnej (zmiany strukturalne).

 

Jak prawidłowo leczyć skoliozę?

Metody leczenia zależą od stopnia występujących u pacjenta zmian, tempa ich narastania, jego wieku, a nawet tego, jakie inne objawy wywołuje w organizmie. Pamiętajmy – metoda leczenia skoliozy powinna być dobierana przez terapeutę indywidualnie!

Kiedy skolioza wymaga leczenia? By to określić specjaliści określają kąt Cobba i na jego podstawie rekomendują poniższe działania:

  • skolioza poniżej 10⁰, wymaga obserwacji, ćwiczeń korekcyjnych, badań kontrolnych i monitorowania stanu pacjenta,
  • skolioza I⁰, 10⁰– 24⁰ leczenie oparte o ćwiczenia i terapię manualną,
  • skolioza II⁰, 25⁰– 40⁰ leczenie z wykorzystaniem gorsetów oraz charakterystycznych ćwiczeń,
  • skolioza III⁰, > 50⁰leczenie operacyjne.

 

Leczenie skoliozy < 10⁰

Jeśli kąt Cobba nie przekracza 10⁰, wtedy zazwyczaj wystarcza obserwacja, ćwiczenia wykonywane samodzielnie w domu oraz rutynowa kontrola u specjalisty (co ok. 6 miesięcy). Jest to ważne zwłaszcza wtedy, gdy pacjent jest w młodym wieku i istnieje duże ryzyko wystąpienia progresji wraz ze wzrostem dziecka. Jeśli pogłębianie się zmian będzie widoczne, wówczas wdraża się rehabilitację.

Skolioza I stopnia – jak leczyć?

W przypadku skoliozy I stopnia, leczenie powinno być oparte o terapię tkanek miękkich oraz specjalistyczne i indywidualnie dobrane ćwiczenia. To bardzo ważne, ponieważ nieprawidłowo poprowadzona rehabilitacja, może doprowadzić do narastania skrzywień. Jeśli mamy do czynienia ze skoliozą jednołukową, zazwyczaj wykorzystuje się ćwiczenia asymetryczne, które ukierunkowane są na wzmacnianie mięśni rozciągniętych i przywrócenie odpowiedniej długości mięśni przykurczonych. Terapia będzie bardziej wymagająca, jeśli skolioza jest dwułukowa – ta wymaga wielowymiarowej analizy, aby unikać niechcianych kompensacji.

Ważnym elementem terapii, są także ćwiczenia poprawiające ogólną sprawność fizyczną oraz wydolność oddechową. Ich celem jest poprawienie ruchomości klatki piersiowej, funkcji mięśni oddechowych, zwiększenie pojemności płuc oraz derotacja skrzywienia.

 

Leczenie skoliozy II stopnia

Ten rodzaj skoliozy wymaga nie tylko specjalistycznej fizjoterapii, ale również gorsetowania. Ważne jest to szczególnie w przypadku terapii dzieci i młodzieży, gdy kręgosłup jest plastyczny i podatny na zmiany. Wówczas gorset podtrzymuje odpowiednio skorygowaną pozycję uniemożliwiając pogłębianie się skoliozy. Rolą gorsetu jest odciążenie kręgów po stronie wklęsłej z jednoczesnym podtrzymywaniem tułowia w pozycji skorygowanej. Mięśnie i więzadła po tej samej stronie zostają rozciągnięte i jednocześnie rozluźnione po stronie przeciwnej.  Leczenie można zakończyć, gdy pacjent osiągnie dojrzałość kostną lub gdy mimo stosowania gorsetu, skolioza się pogłębia. W takim przypadku lekarz zaleca najczęściej leczenie operacyjne ze stabilizacją.

Operacyjne leczenie skoliozy III stopnia

U dzieci i młodzieży wskazanie do leczenia operacyjnego związane jest z zakończeniem wzrostu kostnego, występowaniem bardzo zaawansowanych zmian, bądź znacznej progresji skoliozy. Gdy pacjentem jest osoba młoda, której proces wzrostu kostnego jeszcze się nie zakończył a kręgosłup zbudowany jest wciąż częściowo z chrząstki, wówczas należy ocenić ryzyko rozwoju zmian. Do operacji kwalifikowani są pacjenci ze skrzywieniem powyżej 45⁰ i Ci z ryzykiem dalszej progresji, bądź u których występują silne dolegliwości bólowe.

 

Metoda FITS w leczeniu skoliozy

Czym jest metoda FTIS? To metoda, która powstawała dla potrzeb terapii dzieci i młodzieży, u których występują wady postawy, skolioza oraz choroba Scheuermanna. Jej autorami są: dr n. med. Marianna Białek oraz mgr Andrzej M’hango – fizjoterapeuta. Wybrali oni najefektywniejsze elementy z różnych metod fizjoterapeutycznych stosowanych w przypadku terapii skoliozy i zmodyfikowali je, by osiągnąć lepsze efekty.

Kluczowe aspekty metody FITS

Metoda FITS zakłada kilka kluczowych aspektów:

  • podejście terapeutyczne jest dobierane indywidualnie do potrzeb pacjenta,
  • uświadomienie dziecku i rodzicom dysfunkcji związanych ze skoliozą (świadomość problemu),
  • przeprowadzenie badania czynności biernego i czynnego ruchu korekcyjnego,
  • usuwanie ograniczeń mięśniowo-powięziowych, które utrudniają ruch korekcyjny,
  • nauka oddechu derotacyjnego w pozycjach funkcjonalnych,
  • budowanie oraz stabilizacja nowych korekcyjnych wzorców ruchowych,
  • nauka autokorekcji w pozycjach funkcjonalnych i czynnościach dnia codziennego,
  • korekcja łuku pierwotnego poprzez dodanie kompensacji czynnościowej z jednoczesną stabilizacją lub korekcją łuku wtórnego.

Dzięki przeprowadzanym testom fizjoterapeutycznym, ocenie kąta skrzywienia, można wyznaczyć cele ogólne i szczegółowe, które będą kluczowe w terapii. Terapia FITS uzupełniana jest u nas o terapię manualną i terapię tkanek miękkich by jak najskuteczniej pomóc pacjentowi. Dodatkowo wdraża się pacjentom indywidualnie dopasowany program ćwiczeń do domu.

Etapy metody FITS

Metoda FITS obejmuje trzy bardzo istotne etapy:

  • I – badanie klasyczne oraz badanie w koncepcji Metody FITS;
  • II – przygotowanie struktur mięśniowo-powięziowych ograniczających ruch korekcyjny poprzez zastosowanie różnych technik energizacji mięśni;
  • III – budowanie nowych korekcyjnych wzorców postawy w pozycjach funkcjonalnych oraz ich stabilizowanie, a także nauka napięcia korekcyjnego.

Metoda leczenia Schroht

Skoliozę możemy leczyć także metodą Schroht, polegającą na trójwymiarowej korekcji skolioz w połączeniu z tzw. ortopedyczno – oddechowym systemem wg Lehnet- Schroth. Nazwa pochodzi od faktu, iż metoda została opracowana przez Katharinę Schroth, a następnie rozwinięta przez jej córkę Christę Lehnert-Schroth oraz Hansa Rudolfa Weissa.

Koncepcja Lehnert-Schroth skupia się na ocenie stopnia deformacji klatki piersiowej. U pacjentów ze skoliozą występuje, bowiem asymetryczny wzorzec oddychania. Terapia systemem Lehnert-Schroth to, zatem ortopedyczno-oddechowe ćwiczenia, połączone z równoczesną, trójwymiarową korekcją skoliozy. Wdech powinien być świadomie kierowany w określoną partię płuc, przez co następuje korekcja od wewnątrz. Gdy mamy do czynienia z ćwiczeniami „oddychania obrotowo-kątowego”, wdech połączony jest z odpowiednimi ruchami, których kierunek wiąże się z lokalizacją wady. To świadomy proces, w którym pacjent powinien kierować powietrze we właściwą stronę.